Şəkərli Diabet nədir? Necə əmələ gəlir?

Şəkərli Diabet, başda karbohidratlar olmaqla zülal və yağ mübadiləsi ilə əlaqəli olan bir metabolizma xəstəliyidir və özünü qan şəkərinin yüksək olması ilə göstərir. Diabet xəstəliyindəki metabolik pozğunluğun əsas səbəbi qan vasitəsi ilə daşınan qlükozanın (şəkərin) hüceyrələrin içinə daxil ola bilməməsidir.

Normal halda qidalardan əldə edilən və qaraciyərdəki depolardan qana keçən qlükoza pankreas (mədəaltı vəzi) tərəfindən ifraz olunan insulin hormonunun köməkliyi ilə hüceyrənin içinə daxil olur və orada yandırılaraq enerjiyə çevrilir.

Hüceyrələrin üzərində müxtəlif maddələrin hüceyrəyə daxil olmasına icazə verən qapılar (reseptorlar) vardır. Bu qapılar normalda bağlı olur və yalnız uyğun açar olduqda açılırlar.

Şəkərli Diabetdə isə açar funksiyasını insulin hormonu yerinə yetirir. Bu nümunədən irəliləsək Şəkərli Diabet — insulin hormonu çatmamazlığına və/və ya insulinin təsir etdiyi reseptorların pozğunluğuna bağlı olaraq əmələ gəlir.

Diabetin hansı növləri var?

Tip 1 Diabet (insulindən asılı diabet): Əsasən uşaqlıq vaxtından ortaya çıxan, mədəaltı vəzdə insulin ifrazının kifayət qədər və ya heç olmaması nəticəsində meydana gələn, xaricdən insulin qəbulunun mütləq olduğu diabet növüdür.

Tip 2 Diabet: Hüceyrələrin qan şəkərini tənzimləyən insulin hormonuna qarşı həssas olmaması nəticəsində meydana gələn şəkər xəstəliyinin növüdür.

Latent Autoimmun Diabet: İmmun sistemdə yaranan patologiya zamanı orqanizmin özünün özünə zərər verməsi nəticəsində meydana gələn Tip 1 diabetə oxşar diabet növüdür.

Xalq arasında yayılan gizli şəkər xəstəliyi adı ilə tanınan — diabet önü vəziyyət, Tip 2 diabet xəstəliyi meydana gəlmədən öncə qan şəkərinin normadan az miqdarda yüksək olduğu, düzgün müalicə və pəhriz ilə xəstəliyin yaranmasının qarşısının alına bildiyi və ya yavaşladıla bilinən bir dövrdür.

Gestasion Diabet: Hamiləlik dövründə baş verir və yalnız hamilə qadınlarda müşahidə edilir. Adətən doğumdan sonra keçir. Lakin ananın və körpənin gələcəkdə Tip 2 diabet inkişaf etdirmə riskini artırır. Gestasion diabetin müalicəsi və hamiləlik dövründə qanda şəkərin nəzarətdə saxlanması çox vacibdir.

Tip 1 Şəkərli Diabet

Daha çox uşaqlarda, yeniyetmələrdə və gənclərdə görünür. Tip 1 Şəkərli Diabet, pankreasta olan və insulin istehsal edən beta hüceyrələrinin autoimmun bir proses (bədənin immun sisteminin öz hüceyrələrini tanıya bilməməsi) nəticəsində zədələnməsi ilə meydana gəlir.

Bu tipdə qanda və ya nisbi insulin çatışmazlığı olduğundan xəstələr ömür boyu insulin hormonunun inyeksiya yolu ilə almaq məcburiyyətindədirlər. Bu səbəblə Tip 1 Şəkərli Diabet insulindən asılı Diabet (Insulin Dependent Diabetes Mellitus = IDDM) olaraq da adlandırılır.

Ümumi olaraq cəmiyyətimizdə diabet hadisələrinin 10%-i Tip 1 Şəkərli Diabetin payına düşür. Uşaqlıq çağında Tip 1 Şəkərli Diabet sıxlığı ölkələr (bölgələr) arasında fərqlilik göstərməkdədir və hər il 15 yaş altındakı 100.000 uşaqdan 1–42-sində diabet inkişaf etməkdədir. Tip 1 Şəkərli Diabet ümumi olaraq şimal ölkələrində daha tez-tez görülməkdədir.

Tip 2 Şəkərli Diabet

Daha çox yetkin və kök (obez) şəxslərdə görülməkdədir. Tip 2 Şəkərli Diabetli xəstələrdə insulin ifrazındakı çatışmazlıqdan çox toxumalardakı insulin reseptorlarında müqavimət (rezistentlik) nəticəsində karbohidrat mübadiləsi pozulmaqdadır.

Tip 2 Şəkərli Diabetin genetik meyillik zəminində inkişafı məlumdur, lakin genetik mexanizmlər tam olaraq aydınlaşdırılmamışdır. Tip 2 Şəkərli Diabetlilər xəstəliklərinin başlanğıcında və çox uzun bir müddət insulin ehtiyacı olmadan həyatlarını davam etdirə bilirlər.

Buna görə də 2-ci Tip Şəkərli Diabet həmçinin insulindən asılı olmayan diabet (Non-Insulin-Dependent Diabetes Mellitus = NIDDM) olaraq da adlandırılır. Dünyada və ölkəmizdə yetkinlik əhali arasında Tip 2 Şəkərli Diabet ən çox rast gəlinən xəstəliklərdən biridir.

Şəkərli Diabetin əlamətləri nələrdir?

Şəkər xəstəliyinə bağlı klinik əlamətlər (simptomlar) bədəndəki karbohidrat, zülal və yağ metabolizmasının pozulmasına bağlıdır. İnsulin əskikliyi və/və ya insulin rezistentliyi səbəbilə hüceyrələrə girə bilməyən qlükoza qanda müəyyən bir səviyyədən (180 mg/dl) artıq olarsa, sidik vasitəsi ilə atılmağa başlayır.

Böyrəklər vasitəsi ilə ifraz olunan qlükoza özü ilə bərabər maye itirilməsini də artırır və nəticədə tez-tez sidik ifrazı – poliuriya müşahidə olunur.

Bədəndə poliuriya nəticəsində əmələ gələn maye itgisini bərpa etmək üçün çox su içilir və bu da polidipsiya olaraq adlandırılır.

Orqanizmin enerji qaynağı olaraq qlükozanı mənimsəyə bilmədiyinə görə tez-tez aclıq hissi, iştah artması – polifagiya olur. Digər tərəfdən də ehtiyat enerji depoları olan yağlar və zülallar parçalanmağa başlayır və bunun nəticəsində iştah artmasına baxmayaraq xəstədə arıqlama – çəki itgisi müşahidə olunur.

Bu klassik simptomlardan başqa da diabet xəstələrində tez yorulma, görmə bulanıqlığı, dəri infeksiyası, qadınlarda vaginal göbələk infeksiyası kimi əlamətlər də görülə bilər.

                                      Şəkər Xəstəliyinin Yaranma Səbəbləri

Şəkər xəstəliyinin yaranma səbəbləri növündən asılı olaraq dəyişir. Tip 1 diabetin dəqiq səbəbləri tam bilinməsə də onun əsasən autoimmun xəstəlik olduğu düşünülür. Bədənin immun sistemi pankreasın insulin istehsal edən hüceyrələrinə hücum edərək onların məhv olmasına səbəb olur. Tip 2 diabet əsasən həyat tərzi və genetik faktorlarla əlaqədardır.

Oturaq həyat tərzi, balanssız qidalanma və artıq çəki bu növ diabetin inkişafında əsas rol oynayır. Bundan əlavə ailədə şəkər xəstəliyi olan insanlarda bu xəstəliyin yaranma riski daha yüksəkdir.

Gestasion diabet isə hormonal dəyişikliklər və hamiləlik dövründə bədənin insulina qarşı həssaslığının azalması ilə bağlıdır. Hamiləlik zamanı bədən əlavə insulina ehtiyac duyur. Lakin bəzi hallarda pankreas bu tələbi qarşılayaacaq qədər insulin istehsal edə bilmir. Nəticədə qanda şəkər səviyyəsi yüksəlir və gestasion diabet yaranır.

                      Diabet diaqnozu necə qoyulur?

Şəkərli Diabet diaqnozu müxtəlif beynəlxalq təşkilatların (WHO: Dünya Səhiyyə Təşkilatı, IDF: Beynəlxalq Diabet Federasiyası) təyin etdiyi meyarlara əsasən qoyulur:

✔ Klassik diabet simptomları olan bir şəxsdə günün hər hansı bir zamanında ölçülən plazma qlükoza səviyyəsinin 200 mg/dl-ə bərabər ya da üzərində olması,

✔ Ən az 8 saatlıq aclıq sonrası plazma şəkərinin 126 mg/dl-ə bərabər ya da üzərində olması,

✔ Şəkər yükləmə testində (OGTT) 2-ci saatdakı plazma qlükoza səviyyəsinin 200 mg/dl-ə bərabər ya da üzərində olması,

✔ HbA1C (Glikozilləşmiş hemoglobin A1c) ≥ %6.5 (≥48 mmol/mol) olması.

Bu göstəricilər əsasında Şəkərli Diabet diaqnozu təsdiqlənir və endokrinoloq tərəfindən Diabetin tipini, xəstənin yaşını, şikayətlərini, yanaşı gedən xəstəliklərini, ağırlaşmalarını nəzərə alaraq pəhriz və kompleks müalicə təyin olunur.

                     Şəkər Xəstəliyinin Müalicə Üsulları

Şəkər xəstəliyinin müalicəsində fərqli yanaşmalar tətbiq olunur və bu yanaşma xəstəliyin növünə görə dəyişir. Tip 1 diabet xəstələri üçün əsas müalicə üsulu insulin inyeksiyalarıdır. İnsulin bədəndəki şəkər səviyyəsini tənzimləyərək xəstənin həyat keyfiyyətini artırır.
Tip 2 diabet xəstələrində isə düzgün qidalanma, fiziki aktivlik və dərmanlar əsas müalicə metodlarıdır.

Həkim tərəfindən təyin olunan şəkərsalıcı dərmanlar bədənin insulini daha effektiv istifadə etməsinə kömək edir. Xəstələr üçün müntəzəm məşqlər və balanslı pəhriz çox önəmlidir. Gestasion diabet zamanı müalicə həm ana, həm də körpənin sağlamlığını qorumağa yönəlir. Adətən düzgün qidalanma və qanda şəkərin nəzarətdə saxlanması ilə müalicə həyata keçirilir. Ciddi hallarda insulin müalicəsi tətbiq edilə bilər.
Həkim nəzarətində hamiləliyin sonuna qədər mütəmadi olaraq qanda şəkərin səviyyəsi izlənir.

         Şəkər Xəstəliyində Sağlam Həyat Tərzinin Rolu

Şəkər xəstəliyini idarə etmək üçün sağlam həyat tərzi əsas şərtdir. Balanslı qidalanma şəkər xəstələrinin qanda şəkər səviyyəsini nəzarətdə saxlamağa kömək edir. Karbohidrat, zülal və yağların düzgün nisbətdə qəbul edilməsi xəstələrin enerji səviyyəsini qorumağa kömək edir.
Müntəzəm olaraq fiziki aktivlik məsləhət görülür, çünki şəkər xəstələrinin həyat tərzinin ayrılmaz hissəsi olmalıdır.
Gündəlik gəzintilər, üzgüçülük və ya yüngül idman məşqləri insulin həssaslığını artıraraq qanda şəkər səviyyəsini sabitləşdirir. Hər hansı məşq proqramına başlamadan əvvəl həkimlə məsləhətləşmək vacibdir.

Stresin idarə edilməsi də şəkər xəstəliyində vacib amildir. Stress hormonları qanda şəkər səviyyəsinin yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Meditasiya, nəfəs məşqləri və digər rahatlatma metodları xəstələr üçün həm…

                     Şəkər Xəstəliyinin Ağırlaşmaları

Şəkər xəstəliyi düzgün idarə edilmədikdə ciddi ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Ürək-damar xəstəlikləri diabetin ən yaygın ağırlaşmalarından biridir. Yüksək qan şəkəri arteriyaların zədələnməsinə və damarların tıxanmasına gətirib çıxararaq infarkt və insult riskini artırır. Böyrək problemləri də şəkər xəstələrində tez-tez rast gəlinir.

Qan şəkərinin uzun müddət yüksək olması böyrək funksiyasını pozaraq, nefropatiyaya səbəb ola bilər. Bu vəziyyət müalicə edilmədikdə böyrək çatışmazlığı ilə nəticələnə bilər.

Digər bir ağırlaşma isə diabetik retinopatiyadır. Gözün retina damarlarının zədələnməsi nəticəsində yaranır və görmə itkisinə səbəb ola bilər. Erkən diaqnoz və müalicə bu ağırlaşmaların qarşısını almaqda mühüm rol oynayır.

Şəkər Xəstələrində Pəhriz və Qidalanma Prinsipləri

Şəkər xəstələri üçün düzgün qidalanma həyati əhəmiyyət daşıyır. Aşağı glisemik indeksli qidalar məsələn tam taxıl məhsulları, yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər və paxlalılar, qanda şəkər səviyyəsini sabit saxlamağa kömək edir. Qidalar bədənin enerji səviyyəsini qoruyaraq ani şəkər artışlarının qarşısını alır.

Qida rasionuna müntəzəm olaraq zülal mənbələri məsələn, yağsız ət, balıq və yumurta əlavə etmək də önəmlidir. Zülallar qan şəkərinin daha sabit qalmasına kömək edir, toxluq hissini artırır. Yağsız süd məhsulları da pəhrizə əlavə edilə bilər.

Şəkər xəstələrinin şəkər və emal olunmuş karbohidratlardan uzaq durması vacibdir. Şirin içkilər, ağ çörək və desertlər qan şəkərinin sürətlə yüksəlməsinə səbəb olur. Bunun əvəzinə təbii şəkər mənbələrinə məsələn meyvələrə üstünlük verilməlidir. Lakin meyvələr də nəzarətlə səfərbər edilməlidir

Şəkər Xəstəliyində Mütəmadi Tibbi Nəzarətin Əhəmiyyəti

Şəkər xəstəliyini effektiv şəkildə idarə etmək üçün müntəzəm olaraq həkim müayinələrindən keçmək vacibdir. Qan şəkərinin mütəmadi ölçülməsi xəstənin vəziyyətini izləmək üçün əsasdır. Həkim bu məlumatlara əsaslanaraq müalicə planını tənzimləyə bilər.

Daha ətraflı monitorinq üçün HbA1c testi hər üç aydan bir aparılmalıdır. Test şəkər xəstəliyinin uzunmüddətli idarə olunmasında mühüm rol oynayır. HbA1c səviyyəsi müalicənin effektivliyini və həyat tərzinin xəstəliyə təsirini qiymətləndirməyə imkan verir.

Həmçinin şəkər xəstələri böyrək funksiyası, göz sağlamlığı və ürək-damar sistemi ilə bağlı testlərdən müntəzəm keçməlidirlər. Bu da ağırlaşmaların erkən mərhələdə aşkarlanmasına və vaxtında müdaxilə edilməsinə kömək edir. Həkim nəzarəti altında olmaq xəstəliyin idarə olunmasını asanlaşdırır və həyat keyfiyyətini artırır.

       Şəkər Xəstəliyində Fiziki Aktivliyin Əhəmiyyəti

Şəkər xəstəliyinin idarə olunmasında müntəzəm fiziki aktivlik mühüm rol oynayır. Gündəlik məşqlər bədənin insulina həssaslığını artıraraq qan şəkərinin səviyyəsini sabitləşdirir. Xüsusilə gəzinti, üzgüçülük və ya yüngül idman növləri şəkər xəstələri üçün uyğundur.

Məşqlər yalnız qan şəkərini tənzimləməklə kifayətlənmir, həm də ürək-damar sağlamlığını dəstəkləyir. Fiziki aktivlik qan dövranını yaxşılaşdırır, artıq çəki ilə mübarizəyə aparıcı kömək edir və enerji səviyyəsini artırır. Bu da həmçinin şəkər xəstələrinin daha sağlam və aktiv həyat tərzi sürməsini təmin edir.

Fiziki aktivlik proqramına başlamazdan əvvəl həkimlə məsləhətləşmək vacibdir. Çünki bəzi şəkər xəstələri üçün müəyyən idman növləri riskli ola bilər. Məşq zamanı qan şəkərinin səviyyəsinin izlənməsi və bədənin siqnallarına diqqət yetirilməsi tövsiyə olunur.

       Şəkər Xəstələrində Su İstehlakının Əhəmiyyəti

Şəkər xəstəliyində kifayət qədər su içmək bədən sağlamlığını qorumaq üçün çox vacibdir. Su qanda şəkər səviyyəsinin stabilləşdirilməsinə kömək edir və bədənin toksinlərdən təmizlənməsini sürətləndirir. Bu da xüsusilə qan şəkərinin yüksək olduğu hallarda daha çox əhəmiyyət daşıyır.

Su içmək həm də böyrək funksiyalarını dəstəkləyir. Şəkər xəstəliyi zamanı böyrəklər çox işləyərək artıq şəkəri çıxarmağa çalışır, bu da böyrəklərin yüklənməsinə səbəb ola bilər. Kifayət qədər su qəbul etmək funksiyanı asanlaşdırır və onların funksiyasını qoruyur.
Şəkər xəstələrinin su ehtiyacını düzgün şəkildə qarşılamaq üçün gündəlik olaraq kifayət qədər miqdarda maye qəbul etməsi tövsiyə olunur. Şirin içkilər və ya qazlı içkilərdən uzaq duraraq təmiz suya üstünlük vermək sağlamlıq üçün daha faydalıdır.

        Şəkər Xəstəliyində Dərman Müalicəsinin Rolu

Şəkər xəstəliyinin idarə edilməsində dərmanlar əhəmiyyətli rol oynayır. Tip 1 diabet xəstələri üçün insulin inyeksiyaları əsas müalicə üsuludur. İnsulin bədənin qanda şəkər səviyyəsini idarə etməsinə kömək edir və xəstələrin normal həyat tərzini davam etdirməsinə şərait yaradır.

Tip 2 diabet xəstələrində dərmanlar bədənin insulini daha effektiv istifadə etməsinə və ya insulin istehsalını artırmasına kömək edir. Dərmanlar tablet formasında qəbul edilə bilər. Adətən düzgün qidalanma və fiziki aktivliklə birlikdə tətbiq olunur. Həkim tərəfindən uyğun doza və müalicə planı təyin edilir.

Dərman müalicəsi zamanı xəstələr müntəzəm olaraq qan şəkərini izləməlidirlər. Həkimə mütəmadi müraciət etməklə müalicə planının qiymətləndirilməsi və ehtiyac olduqda dəyişiklik etmək vacibdir. Dərmanlar yalnız simptomları idarə etmək üçün vasitədir və sağlam həyat tərzi ilə birgə daha təsirli olur.

Şəkər Xəstəliyində Ağırlaşmaların Qarşısını Alma  Yolları

Şəkər xəstəliyi düzgün idarə olunmadıqda ciddi ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Lakin müvafiq tədbirlər görülərək bu ağırlaşmaların qarşısını almaq mümkündür. İlk növbədə qan şəkərini nəzarətdə saxlamaq əsas şərtdir. Qidalanma, məşq və dərmanlarla qanda şəkər səviyyəsini stabil saxlamaq ağırlaşma riskini azaldır.

Müntəzəm tibbi müayinə ağırlaşmaların erkən mərhələdə aşkarlanmasına kömək edir. Göz, böyrək və sinir sistemindəki problemləri erkən aşkar etmək üçün xüsusi testlər aparılır. Vaxtında aşkarlanan problemlər daha asan müalicə oluna bilər.

Sağlam həyat tərzini qorumaq, fiziki aktivlik və stressin idarə olunması ağırlaşmaların qarşısını almaqda mühüm rol oynayır. Həmçinin, siqaret çəkmək və alkoqol istehlakından uzaq durmaq ürək-damar xəstəlikləri riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.

Şəkər Xəstəliyində Düzgün Qidalanma Necə Olmalıdır?

Diyabətdə tibbi qidalanma müalicəsi xəstələrin həyat keyfiyyəti üçün çox vacibdir. Tətbiq edilən sağlam qidalanma proqramı ilə qan şəkərinin istənilən səviyyədə saxlanması və qandakı yağların artmasının qarşısını almaq hədəflənir. Doğru qidaları istehlak edən xəstələr, şəkər xəstəliyinin yol aça biləcəyi digər sağlamlıq problemlərinə tutulma riskini də azaldır.

Şəkər xəstələrinin diyet dietoloqlar tərəfindən fərdi olaraq müəyyən edilməlidir. Çünki şəkər xəstəsinin boyu, çəkisi, qan şəkəri nisbəti və istifadə etdiyi dərmanlar tərtib ediləcək qidalanma proqramı üçün əsas məlumatları təşkil edir.

Şəkər xəstələrinə yönəldilmiş gündə 6 dəfə qidalanma proqramı sayəsində insulin balanslı şəkildə istifadə olunur, bədənin insulina ehtiyacı azalır və xəstə ani şəkər yüksəlməsi və enməsi kimi hallardan qorunur. Yemək fasilələri 2-2,5 saatdan çox olmamalıdır və gündəlik qəbul edilən kalori balanslı şəkildə bölünməlidir.

Şəkər xəstələrinə sadə karbohidratlara nisbətən həzm prosesi daha uzun çəkən quru paxlalılar, tərəvəzlər və tam taxıllı çörək kimi “kompleks karbohidratlı” qidalar tövsiyə edilir. Şəkər xəstələrinə yönəldilmiş diyet müvəqqəti olmamalı, qidalanma vərdişi halına gətirilərək ömür boyu davam etdirilməlidir.

Şəkər xəstələrinə yönəldilmiş əsas qidalanma tövsiyələri aşağıdakılardır:

• Marqarinlərdən uzaq durulmalı, yalnız zeytun yağı və az miqdarda kərə yağı istifadə edilməlidir. Izgara və yağsız qırmızı ətə və ağ ətə üstünlük verilməlidir.
• Şəkər xəstələri hər cür şəkərdən, qızardılmış və qovrulmuş qidalardan, hazır məhsullardan istifadə etməməlidirlər.
• Xəstələrin qidalanma proqramı B, C və E vitaminləri ilə zəngin olan qidalardan ibarət olmalıdır.
• Dietdə posanın tərkibi artırılmalıdır. Posa miqdarının çox olması karbohidratların sorulmasını yavaşladır.
• Meyvələr qabıqları soyulmadan istehlak edilməlidir.
• İndeksli yerkökü və düyü kimi qan şəkərini sürətlə yüksəldən yüksək glisemik indeksli qidalardan uzaq durulmalıdır.
• Su istehlakı artırılmalıdır. Gün ərzində ən azı 2-2,5 litr su içməyə diqqət edilməlidir.
• Yeməklər ızgara, qaynatma və ya sobada bişirmə üsulları ilə hazırlanmalıdır.
• Mümkün olduğu qədər tatlandırıcılardan istifadə edilməməlidir.
• Konservlər, evdə hazırlanan duzlu tomat pastası, salamura kimi çox duzlu qidalardan uzaq durmaq lazımdır.